(بخش پایانی)
چابهار صد سال قدمت دارد و در تمام این سال ها دچار عدم برنامه ریزی صحیح در سطح كلا ن كشور بوده است
چهار هزار خانوار كپر نشین چابهار حتی دستشویی بهداشتی هم ندارند آنها افراد آبرومندی هستند كه خشكسالی زندگی آنها راسوزانده است
علی دهقان
... درست از پشت حصار و خطوط مرزی منطقه آزاد، شهر چابهار شروع می شود. انگاری وارد دنیای دیگری شده ای. شهر با فلكه ای به نام فلكه هیأت سه نفره آغاز می شود.
هیأتی كه در اوایل دهه ۶۰ با عضویت سه وزارتخانه مسكن و شهرسازی، راه و ترابری و كشور تأسیس شد و هر كدام از این وزارتخانه ها مأموریت داشتند تا یك درصد از بودجه های عمرانی خود را صرف ساخت اسكله شهید كلانتری و ایجاد تسهیلات زیربنایی در شهر چابهار كنند اما اتفاق دوم هرگز رخ نداد.
حالا هم كه حدود دو دهه از آن روزها گذشته است مردم چابهار این میدان را فقط با نام فلكه می شناسند.
یكی از اهالی شهر می گوید: «مردم می خواهند كه جریان هیأت سه نفره را فراموش كنند. تنها خاطره از این هیأت اداره بنادر و كشتیرانی شهر چابهار است كه تمام بودجه هیأت موردنظر را تصاحب كرد و حالا دارای تشكیلات اداری و مسكونی مدرنی است. تشكیلاتی كه آنها را با حصارهای قطور از شهر جدا كرده و هیچ یك از اهالی بومی حتی نمی تواند به آن نزدیك شود».
در چابهار همه چیز حصاربندی شده است و درون آنها نیز زندگی به شیوه ای خاص در جریان است. منطقه آزاد، گمرك، شیلات و اداره بنادر و كشتیرانی هر كدام محوطه ای از شهر چابهار را به خود اختصاص داده اند. اما درست در همسایگی این مجتمع های دولتی، شهری را نقش زده اند كه هر تازه واردی وقتی به آنجا می رسد، در همان لحظه اول فقر اقتصادی و فرهنگی، تنها نمای بزرگ و حقیقی است كه درون چشمان او می نشیند. اینجا تكه ای دورافتاده از استان همیشه محروم سیستان و بلوچستان است، با این تفاوت كه مردمان آن به دریا تكیه داده اند. زبان همان زبان و رسومات نیز همان آداب. زاهدان به عنوان پایتخت این دیار سوخته است. منتهی اقتصاد چابهار یك فرق بزرگ با جریان اقتصادی بقیه نقاط استان بلوچ نشین كشور دارد. تو وقتی وارد آنجا می شوی باید از كنار یك منطقه اقتصادی و صنعتی عبور كنی كه سهم خود را از شهر جدا كرده است و هنگامی كه در شهر قدم می زنی باید بدانی كه درست در پشت حصار مجتمع های مسكونی دولت، مردمانی زندگی می كنند كه می توانند از آب لوله كشی شده یا آب شیرین استفاده كنند. یعنی چیزی كه الان حدود ۷ سال است به بزرگترین رویای شهر ۷۰ هزار نفری چابهار تبدیل شده است.
محمد حسین رئیسی، عضو شورای شهر چابهار می گوید: «شهر چابهار به شكل امروزی چیزی حدود یك قرن قدمت دارد و در این صد سال همواره دچار عدم برنامه ریزی صحیح در سطح كلان كشور بوده است».
وی اضافه می كند: «در سال های آخر رژیم گذشته در شهر چابهار پایگاه های هوایی و دریایی ساخته شد و سرمایه گذاری های زیادی نیز برای آنان صورت گرفت اما هیچ فعالیتی در جهت بهبود فضای آموزشی، بهداشتی و در كل معیشتی مردم صورت نگرفت. بعد از انقلاب نیز با سرمایه های زیادی اداره كل شیلات و بنادر و كشتیرانی در این شهر تأسیس شد، اما باز هم هیچ نوع سرمایه گذاری روی شهر انجام نگرفت».
رئیسی می گوید: «این فعالیت ها در واقع 
به خاطر وقوع جنگ و ناامن شدن جنوب كشور انجام شد. در فاصله كوتاهی بنادر صیادی زیادی تأسیس و شیلات نیز قدرت زیادی گرفت به نحوی كه تا چند سال پیش از ۲۵ هزار تن صید ماهی كشور ۱۲ هزار تن آن در چابهار صید می شد. همچنین با شكل گیری هیأت سه نفره، اسكله های تجاری هم به وجود آمد. این اتفاقات دامنه اشتغال را در چابهار گسترش داد، اما سهم مردم بومی از این اشتغال كمتر از ۲ درصد برآورد شده است».
وی می گوید: «سومین اقدام دولت مركزی تأسیس منطقه آزاد است. طبق قانون، این منطقه هر سال باید ۴۰۰ میلیون تومان به شهرهای اطراف خود كمك كند اما الان دو سال است كه این مستمری قطع شده. منطقه آزاد به عنوان یك طرح ملی اقتصادی به دنبال سود است و نمی توان به آن خرده گرفت».
رئیسی یادآور می شود: «طی سالیان گذشته در همسایگی شهر چابهار پروژه های متعدد اقتصادی و ملی موفقی اجرا و آنها را از شهر جدا كرده اند. اما هنوز هم شهر چابهار با بزرگترین معضلات اقتصادی و فرهنگی دست به گریبان است. در حال حاضر اینجا بیش از ۷۰ هزار نفر جمعیت دارد ولی با این وجود فقط دارای یك بیمارستان است».
عضو شورای شهر چابهار خاطرنشان می سازد: «آمار تصادف بسیار زیاد است اما هنوز این شهر ۷۰ هزار نفری یك پزشك مغز و اعصاب ندارد. جراح نیز فقط یك یا دو نفر وجود دارد كه اگر به مرخصی بروند دیگر مردم این شهر پزشك جراح نخواهند داشت. در چابهار هر سال ۱۰ هزار نفر وارد مدارس ابتدایی می شوند اما از آن طرف هر سال فقط ۳ هزار نفر در مقطع راهنمایی حضور می یابند. این شاید بزرگترین رقم افت تحصیلی كشور باشد».
چابهار علی رغم داشتن جمعیتی زیاد، آنقدر بزرگ نیست كه تو درون آن گم بشوی. تنها خیابان اصلی این شهر بلوار نسبتاً بزرگی است كه مثل كمربند به دور تمام محلات و بازارهای آنجا پیچیده است. وقتی وارد شهر می شوی ماشین های حمل آب و تانكرهای بزرگی را كه در ورودی هر محله در زمین فرو كرده اند به تو می فهماند كه اینجا زندگی یعنی آب و آب یعنی كالایی كه نفس زندگی را بریده است. آنجا درست عین شهرهای 
جنگ زده می ماند. منتهی به جای تمام گلوله های بزرگ كه روزی خاك جنوب ایران را زیر و رو كرد، خشكسالی درجه انفجار شهر را به آخر چسبانده است. درست از نخستین ثانیه های بامداد تا آخرین نفس های روز دختران و زنان بومی با لباس هایی كه پر از رنگ های متنوع است، ظرف های بزرگ آب را روی سر خود می گذارند و از این سوی شهر به آن سوی شهر می برند. وقتی وارد چابهار می شوی همه را در كار آب و حمل آن می بینی. حتی چتربازانی كه راهی اراضی منطقه هستند یك ظرف ۴ الی ۱۰ لیتری را به كمر خود می بندند كه بعد از اتمام كار و رساندن جنس به صاحب آن با ظرفی پر از آب به خانه بازگردند.
شهر چابهار دارای ۶۵ محله است كه در ورودی و خروجی هر محله ۲ الی ۳ تانكر بزرگ آب كار گذاشته اند. این تانكرها روزی دو مرتبه توسط شهرداری و سازمان آب پر می شوند. این در واقع آب خوراكی اهالی شهر است. هنگامی كه این تانكرها پر می شوند، دور تا دور آن مملو از آدم هایی است كه برای برداشتن آب از سر و كول یكدیگر بالا می روند. از دور كه نگاه می كنی تانكر آب شبیه توپ بزرگی است كه آن را در میان جمعیت نسبتاً زیادی انداخته اند و آنها نیز هر كدام سعی می كنند توپ را در آغوش خود بگیرند.
افرادی هم كه مایل باشند آب شیرین بیشتری مصرف كنند می توانند آن را به قیمت ۸ تا ۱۰ هزار تومان به ازای هر تانكر كوچك از سازمان كشتیرانی و بنادر و برخی افراد خصوصی كه دارای چاه آب شیرین هستند خریداری كنند.
به شهر چابهار كه نگاه می كنی در كنار آنتن های تلویزیون كه آن سوی دریا را نشانه رفته است، روی تمام پشت بام  خانه های سیمانی یك تانكر كوچك نیز نصب شده است كه تمام آب مصرفی اهالی آن خانه است. نبود آب در این شهر هرچند كه یك تصویر ناخوشایند از خشكسالی و تشنگی را به نمایش گذاشته اما از سوی دیگر سبب شده است كه نوعی اشتغال در بخش خرید و فروش آب در این شهر شكل بگیرد. در واقع این اشتغال نسبتاً پردرآمد نصیب افرادی شده است كه در خانه و یا زمین خود توانسته اند به چاه آبی دست یابند. هر خانوار چابهاری برای یك بار هم كه شده در خانه خود به حفر چاه اقدام كرده است. اما بعضی از آنها یا به سنگ می رسند و یا آب شوری نصیبشان می شود كه حتی برای نظافت نیز مناسب نیست. اما وقتی یك چاه به آب شیرین می رسد می توانی پایكوبی ای را ببینی كه در گذشته های بسیار دور در سرزمین های جنوبی مردم هنگام رسیدن به روغن سیاه و یا نفت انجام می دادند. در حال حاضر صاحبان چاه های آب شیرین هر تانكر آب را به میزان ۸ تا ۱۰ و هر تانكر آب قابل مصرف برای شست وشو را ۵ تا ۷ هزار تومان به فروش می رسانند.
اما آب همه مشكل این شهر نیست. تو وقتی در آنجا هستی بارها نام محله های سرخ ریگ، دریا بزرگ، شیری ها و آتش آباد را می شنوی. محله های قدیمی و سنتی این شهر كه هیچ نشانه ای از گذشته های بسیار دور ندارند. از بلوار اصلی شهر چابهار به سمت هر كدام از این محله ها و یا حتی دیگر محله های شهر كه سرازیر می شوی دیگر حتی یك كوچه و یا خیابان فرعی وجود ندارد كه آسفالت شده باشد. «سرخ ریگ» كه زمانی جزو محله های بنام این شهر بوده به شكلی عجیب در میان خاك های نرم و سنگ های نسبتاً درشت بنا شده است. هنگامی كه در كوچه های تنگ و تودرتوی این محله قدم می زنی در بسیاری از نقاط پاهای تو تا مچ در خاك نرم فرو می رود. اغلب خانه های سرخ ریگ به شكل خانه های قدیمی ایرانی ساخته شده اند. خانه هایی كه دارای یك حیاط بود و دور تا دور آن نیز اتاق های ۱۲ تا ۱۶ متری می ساختند. منتهی امروز این خانه ها در
سرخ ریگ بیشتر شبیه مخروبه هایی هستند كه در روزگاران بسیار دور از آنها با عنوان كاروانسرا استفاده می كردند. در هركدام از این خانه ها بیش از ۵ خانوار زندگی می كنند كه هر كدام از آنها نیز هر اتاق را به میزان ۱۰ تا ۱۵ هزار تومان اجاره كرده است.
وقتی با عكاس روزنامه وارد هر كدام از این خانه ها می شدیم، آب تنها چیز و باید بگوییم باارزش ترین دارایی آنها بود كه به ما با عنوان مهمان تعارف می كردند. در این محل تنها پرسشی كه به ذهن می رسد این است كه اگر روزی در آنجا آتش سوزی اتفاق افتد مردم این محله آیا بجز سوختن راه دیگری هم خواهند داشت؟
سرخ ریگ از نقطه ای در كنار بلوار اصلی شهر شروع می شود و به شكلی پهناور در كوچه های تودرتو و بسیار تنگ تا كنار ساحل ادامه می یابد. بخش بزرگی از آن در شرق و غرب نیز به دیوارهای بزرگ مجتمع های مسكونی می رسد و به عبارتی بن بست است. كف تمام كوچه های این محله مملو از زباله هایی است كه اهالی آنجا می گویند از شش ماه پیش (یعنی آخرین باری كه شهرداری به آنجا رفته است) جمع شده اند. این درحالی است كه اهالی محله سرخ ریگ نسبت به سایر محل های چابهار دارای زندگی نسبتاً مناسبی هستند، چون در خانه هایی زندگی می كنند كه به وسیله بلوك های سیمانی بالا رفته است. اما درست در جوار این محله، مكانی با نام دریابزرگ و كمی آن سوتر در همسایگی مسجد جامع بزرگ چابهار محله آتش آباد قرار دارد كه تمام خانه های آنجا كپرهایی است كه با جعبه های میوه و گونی های پوسیده ساخته شده است. اهالی این مناطق اهل روستاهای اطراف چابهار و بخش دشت یاری (كه دارای ۱۲۱ روستا است) و همچنین نیك شهر هستند كه چند سال پیش به دلیل خشكسالی به شهر چابهار مهاجرت كردند. در حال حاضر نیز تمام آنان كارگرهای گمرك، بنادر و مناطق آزاد هستند كه در خوش بینانه ترین حالت روزی ۴ هزار تومان حقوق دریافت می كنند. وقتی وارد این محله ها می شوی بوی دریا با بوی تعفن چشمان تو را سوراخ می كند. كپرها به شكلی خاص در كنار یكدیگر ساخته شده اند و درون آنها نیز درست به رسم مردم بلوچ تزئین شده است. زندگی آنان تا حد بسیار زیادی شبیه زندگی مردم شبه جزیره هند است. هر روز هنگام غروب وقتی وارد محوطه های كپرنشین می شوی صدای موسیقی هندی و رنگ های متنوعی كه در زیر نور ضعیف چراغ های زنبوری كبود شده است تو را با خود به حال و هوای فیلم های قدیم سینمای هندوستان می برد. البته این را هم باید گفت كه برخی از كپرها چون در كنار دیوارهای بزرگ مجتمع مسكونی دولت ساخته شده اند توانسته اند از برخی واحدهای دولتی (مربوط به كارمندان) برق دریافت كنند. سیم های برقی كه از روی دیوار این مجتمع ها رد شده و در تن برخی از كپرها فرو رفته است كاملاً دیده می شود منتهی صاحبان این واحدهای مسكونی به ازای برقی كه به هر كپر انتقال می  دهند از صاحب آن ماهانه ۱۲ تا ۱۵ هزار تومان دریافت می كنند. این هم برای خود نوعی تجارت در شهر تجاری چابهار است كه نصیب مجتمع نشینان دولتی شده است.
یكی از مسؤولان شهر می گوید: «در چابهار ۴ هزار خانوار در كپر و یا محله های مخروبه زندگی می كنند كه حتی دستشویی بهداشتی هم ندارند. الان حدود ۱۰ سال است كه می خواهند تكلیف آنها را مشخص كنند اما هنوز هیچ اتفاقی رخ نداده است. اینها افرادی آبرومند هستند كه تنها به دلیل خشكسالی تمام زندگی خود را از دست داده اند و در كپر زندگی می كنند».
وی اضافه می كند: «محله های دیگر چابهار نیز به گونه ای در هم فرو رفته و گره خورده است كه كوچكترین اتفاق (مثل آتش سوزی) می تواند تعداد بسیار زیادی از مردم را از بین ببرد. در چابهار كمیسیون برنامه و بودجه و استانداری صاحب زمین هستند. ده سال است كه قول واگذاری زمین داده اند اما تا به حال هیچ كس از مردم حتی یك متر زمین هم دریافت نكرده است».
این مقام شهر می گوید: «شورای شهر قبلی چابهار ۱۰هزار هكتار زمین در اختیار داشت كه می بایست بین مردم تقسیم می كرد اما ۸ هزارمتر از این اراضی ناپدید شده و دو هزار هكتار آن نیز در میان مراكز دولتی تقسیم شده است. شورای شهر جدید اعلام كرده كه ۸هزار هكتار زمین مذكور به صورت پنهانی به فروش رفته است».
وی تصریح می كند: «درصد قابل توجهی از مردم چابهار بیكار هستند این در حالی است كه هم اكنون پروژه های عمرانی در این شهر در حال ساخت است. مثل پروژه بازسازی اسكله شهید رجایی كه ۲۰ میلیارد تومان نیز اعتبار دارد اما حتی یك نفر از اهالی بومی در این پروژه اشتغال ندارند. چابهار تنها یك مشكل دارد و آن هم نداشتن متولی است. مسؤولان مركز كشور هم آن را فراموش كرده اند و مشكلات آنجا را نمی بینند».
این مقام شهری می گوید: «در چابهار مردم زندگی خود را دارند و مراكز دولتی و حاكمیتی نیز برای خود زندگی می كنند. حتی این مراكز سهم شان را از شهر چابهار و از مردم آنجا جدا كرده اند».
این فقط تصویر كوچكی از بخش های مسكونی شهر چابهار است. این شهر چند بازار هم به نام بازار سنتی یا بازار دكه ای، بازار نوارفروشان و بازار میوه دارد كه هر كدام از آنها به شكلی عجیب ساخته شده اند. در این بازارها از شیر مرغ تا جان آدمیزاد را می توان یافت، منتهی تنها كالایی كه به طور مشترك در بازارهای فوق وجود ندارد بهداشت است. در بازار میوه فروش ها همه محصولات به روی زمین پهن شده است و فروشندگان با نصب پارچه های رنگ و رو رفته ای به درختان شكسته بازار، برای خود سایه بانی درست كرده اند و در زیر آن یله داده اند. در پشت بازار تا چشم كار می كند زباله وجود دارد انگار چند سالی می شود كه در آنجا زباله جمع شده. بازار دكه ای نیز محل عرضه محصولات تجاری است. غرفه های این بازار در ابعاد كوچك، چسبیده به یكدیگر و به صورتی چوبی ساخته شده اند و درست در كنار بلوار اصلی شهر و در امتداد ساحل دریا به جلو رفته اند. اتو بخار (از ۸ هزار تا ۱۳ هزار تومان)،  مخلوط كن(از ۷ هزار تا ۱۸ هزار تومان)، باند كن وود (از ۱۵ هزار تا ۱۸ هزار تومان)، باندهای هوندا و تویوتا (از ۲۵ تا ۲۸هزار) و همچنین باندهای پایونیر و آرتش (از ۱۸ تا ۳۵ هزار تومان)، رنگ مو (۱۲۰۰ تومان) و... عمده ترین كالاهایی هستند كه در این بازار به فروش می رسند. محصولات موجود در بازار دكه ای یا از منطقه آزاد وارد می شود و یا از طریق خطوط تجاری دبی به صورت قانونی و غیرقانونی وارد كشور می شوند. اما بازار نوارفروش ها تنها بازار چابهار است كه هر تازه واردی سراغ آن را می گیرد. این بازار تو را با خود به بازارهای جنوب پاكستان و شهر كراچی می برد. بازار در كوچه ای بسیار تنگ و به صورت دكه های متعدد چوبی ساخته شده است. وقتی وارد آنجا می شوی صدای خوانندگان ایرانی مقیم خارج و همچنین خواننده های هندی و اردو زبان از در و دیوار بازار بالا می رود. انگار آنجا تكه ای جدا افتاده از جریان فرهنگی است كه بعد از انقلاب تمام كشور را فرا گرفته. تمام بازار پر است از عكس های بزرگ و كوچك هنرپیشه های سینمای فارسی و سینمای هندوستان. در لابه لای این خرابه های چوبی می توانی غرفه هایی را پیدا كنی كه به صورت آزاد ناس و پان (مواد مخدر جویدنی) به فروش می رسانند.
این مواد از برگ های گیاهی ساخته می شوند كه مركز كشت آن در پاكستان است. هر بسته ناس به قیمت ۵۰ تومان و هر بسته كوچك پان نیز به قیمت ۱۰۰ تومان عرضه می شود. نرخ كیلویی این مواد تا ۸ هزار تومان قیمت دارد. مصرف این مواد گیاهی به شكل عجیبی در میان بلوچ های كشور عمومیت دارد،  به نحوی كه وقتی در بازارهای چابهار قدم می زنی كمتر كسی را می بینی كه در حال جویدن این گیاه مخدر نباشد. بازار نوارفروشان شاید تنها بازار چابهار باشد كه تمام محصولات موجود در آن به صورت قاچاق از پاكستان و شهر كراچی وارد كشور می شوند. در این بازار نوار ایرانی ۵۰۰ تومان، نوار هندی و پاكستانی ۶۰۰ تومان و فیلم های هندی سه دیسكه تا ۲۵۰۰ تومان به فروش می رسند. این محصولات در شهرهای پاكستان تا یك سوم قیمت های فوق خریداری می شوند. وقتی به انتهای بازار نوارفروشان می رسی جمعیت زیادی را می بینی كه از در و دیوار یك ساختمان تك طبقه فرسوده بالا می روند. اینجا در واقع محل اجرای بازی محلی كرم برد است. این بازی شباهت زیادی با بیلیارد و اسنوكر دارد منتهی بازیكنان به جای چوب با انگشت مهره های بازی را پرتاب می كنند. قیمت یك ربع بازی 
كرم برد ۱۰۰ تومان است اما افرادی كه در آنجا جمع  شده اند انتظار دارند كه پس از هر بازی درآمد قابل توجهی نصیب شان شود. این رسم ساختمانی است كه در آن بر سر نیازهای مادی زندگی شرط های كوچك و بزرگی بسته می شود. شاید حق با این جماعت باشد، مرد بلوچ بیكاری را با مرگ تعریف می كند و آنها را در كنار یكدیگر می گذارد. اما در آنجا اگر یك هفته، ۱۰ روز، ۲۰ روز و... برگه باخت برای او بیرون كشیده شود، می تواند یك روز تمام جیب خود را پر از شانس كند و این یعنی اشتغالی از جنس شیر یا خط كه درست در انتهای شهر سوخته و در لابه لای خرابه های چوبی بازار فروش ناس و پان شكل گرفته است.
این گزارش تنها تصویر مختصری از شهری بود كه می توانی آن را در شرقی ترین نقطه جنوب نقشه ایران بیابی. شهری دور افتاده از بلوچستانی كه حالا دیگر همه می دانند بوی درد، فقر و حاشیه های ضعیف فرهنگی، تمام روزنه های آن را پر كرده است. این را هم بگوییم كه چابهار نماینده ای هم در مجلس دارد الان بیش از سه سالی می شود كه كمتر كسی از مردم این شهر توانسته است بشنود كه او در چابهار حضور دارد. البته این موضوع دیگر نخ نما شده است كه در بسیاری از مواقع چهره های شاداب و خندان افرادی كه می خواهند به طبقات حكومتی نفوذ كنند فقط تا ساعتی پس از انتخابات به روی مردم باز می شود. اما پس از آن چهره جدی یك آقای مدیر كه در نقطه ای بالاتر از مردم نشسته تنها چیزی است كه با جدیت ادامه می یابد. چابهار را ترك می كنیم در حالی كه هنوز این سرود بلوچی در گوشمان زمزمه می كند:
از مرگ نمی ترسم
چون دریا در كنار من آرمیده است
خورشید باید بداند
كه گرسنگی كودكان مرا بزرگ خواهد كرد